Page 108 - Demo

1 Xhuzepe MaciniRestaurimi dhe Rilindja Komb%u00ebtare ItalianeGjat%u00eb epok%u00ebs napoleoniane, Italia u sundua nga francez%u00ebt. Kongresi i Vjen%u00ebs e ndau Italin%u00eb n%u00eb mbret%u00ebri t%u00eb vogla, shtete dhe dukate. Austria kontrollonte krahinat e Lombardis%u00eb dhe Venetis%u00eb n%u00eb veri, nd%u00ebrsa Modena dhe Toskana sundoheshin nga an%u00ebtar%u00eb t%u00eb Sht%u00ebpis%u00eb Habsburge. Familja Burbone sundonte Mbret%u00ebrin%u00eb e Dy Sicilive n%u00eb jug. Shtetet qendrore qeveriseshin nga Papa. Revolucioni francez dhe idet%u00eb e iluminizmit i sh%u00ebrbyen rritjes s%u00eb nd%u00ebrgjegjes komb%u00ebtare t%u00eb italian%u00ebve duke nxitur fillimin dhe rritjen e l%u00ebvizjes p%u00ebr %u00e7lirimin e zonave t%u00eb pushtuara, si dhe bashkimin e gjith%u00eb tokave italiane n%u00eb nj%u00eb shtet t%u00eb vet%u00ebm. Pas vitit 1815, intelektual%u00ebt italian%u00eb formuan shoq%u00ebri t%u00eb fshehta p%u00ebr t%u00eb mbajtur gjall%u00eb %u00ebndrr%u00ebn e tyre p%u00ebr pavar%u00ebsi. L%u00ebvizja p%u00ebr bashkimin e Italis%u00eb u njoh me emrin Rilindje (Risorgimento). Udh%u00ebheq%u00ebsit e Rilindjes Italiane organizuan nj%u00eb num%u00ebr kryengritjesh gjat%u00eb viteve 1820 dhe 1830. Asnj%u00ebra prej k%u00ebtyre kryengritjeve nuk pati sukses t%u00eb plot%u00eb. Pas k%u00ebtij d%u00ebshtimi t%u00eb par%u00eb, n%u00eb shtetet italiane u konsoliduan dy alternativa t%u00eb ndryshme politike dhe ideologjike, t%u00eb cilat shk%u00ebputeshin nga tradita paraardh%u00ebse: s%u00eb pari, prirja unitare, republikane e demokratike; s%u00eb dyti, prirja liberale e moderuar, q%u00eb synonte reformat institucionale n%u00eb shtetet e ve%u00e7anta dhe q%u00eb besonte n%u00eb nj%u00eb konfederat%u00eb t%u00eb ardhshme midis shteteve m%u00eb t%u00eb m%u00ebdha italiane.Xhuzepe Macini (Giuseppe Mazzini) ishte krijues i grupit t%u00eb quajtur %u201cItalia e re%u201d. Ai u p%u00ebrpoq t%u2019u kujtonte italian%u00ebve lavdin%u00eb e shkuar t%u00eb historis%u00eb s%u00eb tyre. Programi i tij p%u00ebrmblidhej n%u00eb formul%u00ebn q%u00eb e p%u00ebrcaktonte Italin%u00eb si %u201cnj%u00eb t%u00eb vetme, t%u00eb pavarur, t%u00eb lir%u00eb dhe republikane%u201d. Mendimi i tij politik mori gradualisht p%u00ebrmasat e nj%u00eb besimi fetar, humanist dhe edukues komb%u00ebtar, i p%u00ebrfshir%u00eb n%u00eb frym%u00ebn e liris%u00eb. Prirja e dyt%u00eb politike, reformizmi liberal, mori ngjyrime t%u00eb ndryshme. Rryma e par%u00eb mes reformist%u00ebve ishte Shkolla e Moderuar, s%u00eb cil%u00ebs i p%u00ebrkisnin %u00c7ezare Balbo (Cesare Balbo, 1789-1853), Masimo d%u2019Axelio (Massimo d%u2019Azeglio, 1798-1866) dhe Xhakomo Durando (Giacomo Durando, 1807-1894). K%u00ebta mb%u00ebshtesnin nj%u00eb shnd%u00ebrrim gradual, n%u00eb marr%u00ebveshje me sovran%u00ebt, dhe lindjen e nj%u00eb federate italiane, q%u00eb do t%u00eb respektonte shtetet m%u00eb t%u00eb m%u00ebdha t%u00eb gadishullit, pa pretenduar bashkimin n%u00eb nj%u00eb shtet t%u00eb vet%u00ebm. Vend 4.10 Bashkimi i Italis%u00ebP%u00ebrpara se Italia t%u00eb bashkohej, m%u00eb 1861, ajo p%u00ebrb%u00ebhej nga shtete t%u00eb pavarura, secili me nj%u00eb gjuh%u00eb t%u00eb vet%u00ebn. Ndon%u00ebse k%u00ebto dialekte kishin rr%u00ebnj%u00ebn latine t%u00eb p%u00ebrbashk%u00ebt me italishten standarde, ato njiheshin si gjuh%u00eb t%u00eb pavarura. Pas bashkimit, si gjuh%u00eb zyrtare u vendos dialekti italian i rajonit t%u00eb Toskan%u00ebs (gjuha e shkruar e Dantes dhe Petrark%u00ebs). M%u00eb pak se 2,5% e popullsis%u00eb mund ta flisnin k%u00ebt%u00eb gjuh%u00eb n%u00eb %u00e7astin e bashkimit.Grimc%u00eb historike106